Đóng ngành Nghiên cứu Điện ảnh. Mở ngành Sản xuất Điện ảnh - Truyền Hình. Câu hỏi lớn: giáo dục đại học đang phục vụ ai?

Anh Đóng Cửa, Việt Nam Mở Cửa

Đầu năm 2026, Đại học Leicester (Vương quốc Anh) thông báo ngừng tuyển sinh mới cho ngành Nghiên cứu Điện ảnh và Ngôn ngữ Hiện đại. Lý do được ban lãnh đạo nêu ra là nhằm "tăng cường tính bền vững tài chính và thành công trong tương lai" của trường.

Cùng thời điểm đó, tại TP.HCM, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Tp HCM (ĐHQG-HCM) đang xây dựng chương trình đào tạo ngành Sản xuất Điện ảnh - Truyền hình, với định hướng đào tạo nhà sản xuất, một vị trí mà thị trường nội dung Việt Nam được cho là đang thiếu trầm trọng.

Nhìn bề ngoài, đây có vẻ là một sự tương phản rõ nét, nhưng nếu quan sát kỹ hơn, hai quyết định này không hoàn toàn đối lập, chúng phản ánh cùng một áp lực đang tác động lên hệ thống giáo dục đại học toàn cầu: Áp lực phải chứng minh giá trị ứng dụng thực tế.

Chứng minh giá trị ứng dụng thực tế.

Leicester: Cắt Giảm Hay Tái Cơ Cấu?

Quyết định của Leicester đã vấp phải phản ứng gay gắt từ Công đoàn Đại học và Cao đẳng (UCU). Công đoàn cáo buộc rằng nhà trường có thể làm mất 17 vị trí học thuật và hủy lời mời nhập học của khoảng 300 sinh viên dự kiến vào tháng 9/2026, đồng thời chỉ trích đây là hành động vứt bỏ cam kết sứ mệnh phục vụ cộng đồng chỉ để đạt mục tiêu tiết kiệm tối thiểu.

Phản ứng này hoàn toàn có thể hiểu được. Với những sinh viên đã đặt kế hoạch học tập, với giảng viên đang gắn bó với ngành, đây là một cú sốc thực sự.

Tuy nhiên, có một góc nhìn khác cần được đặt ra: liệu đây có thực sự là quyết định tùy tiện, hay là kết quả tất yếu của nhiều năm số lượng đăng ký vào ngành giảm sút? Bài viết gốc dẫn lại quan điểm của UCU, một bên có lợi ích trực tiếp trong tranh chấp , nhưng không cung cấp số liệu tuyển sinh nhiều năm của Leicester, không dẫn phản hồi từ phía ban lãnh đạo nhà trường, và không đặt quyết định này trong bức tranh rộng hơn của toàn hệ thống đại học Anh đang chịu áp lực tài chính nghiêm trọng sau Covid-19 và sự sụt giảm sinh viên quốc tế.

Điều này không có nghĩa là Leicester đúng. Nhưng để đánh giá công bằng, người đọc cần nhiều thông tin hơn những gì đang được trình bày.

Công đoàn cáo buộc rằng nhà trường vứt bỏ cam kết sứ mệnh phục vụ cộng đồng chỉ để đạt mục tiêu tiết kiệm tối thiểu.

ĐH KHXH&NV: Cơ Hội Hay Kỳ Vọng ?

Ở chiều ngược lại, quyết định nghiên cứu thị trường để mở ngành Sản Xuất Điện Ảnh - Truyền Hình của ĐH KHXH&NV được đặt trong bối cảnh tích cực: thị trường điện ảnh - truyền hình Việt Nam đang bùng nổ, nhu cầu về nhà sản xuất chuyên nghiệp đang tăng cao, và chương trình đào tạo hiện tại chủ yếu tập trung vào đạo diễn và biên kịch mà bỏ trống vị trí producer.

Những luận điểm này không phải không có cơ sở. Sự tăng trưởng của các nền tảng nội dung số tại Việt Nam từ YouTube, TikTok đến các dịch vụ OTT và điện ảnh Việt Nam 2025-2026 chứng kiến sự bùng nổ vượt bậc, doanh thu đạt kỷ lục gần 5.600 - 6.140 tỷ đồng, tăng trên 24-35% so với năm 2024. Phim nội địa chiếm ưu thế với 62% thị phần, trở thành xu hướng xem phim chính thực sự đang tạo ra nhu cầu mới về nhân lực quản lý sản xuất. Đây là một khoảng trống có thật.

Tuy nhiên, có những câu hỏi quan trọng mà bất kỳ quyết định mở ngành nào cũng cần trả lời được, và hiện tại vẫn chưa rõ ràng.

Thứ nhất, khảo sát nhu cầu thị trường được thực hiện như thế nào? Nếu do chính nhà trường tự thực hiện để phục vụ hồ sơ mở ngành, mức độ khách quan của nó cần được xem xét thận trọng. 

Thứ hai, thị trường điện ảnh Việt Nam đủ lớn để hấp thụ bao nhiêu producer được đào tạo bài bản mỗi năm? Sự thiếu hụt nhân lực hiện tại có thể là thật, nhưng khoảng cách giữa "thiếu" và "cần đào tạo hàng trăm người mỗi khóa là rất lớn. Nếu nhiều trường cùng nhìn thấy cơ hội này và cùng mở ngành trong vài năm tới hoặc là những ngành gần với ngành này hiện giờ thì liệu có xảy ra tình trạng cung vượt cầu?

Thứ ba, và quan trọng nhất: một trường chuyên về Khoa học Xã hội và Nhân văn sẽ tích hợp các khối kiến thức này như thế nào? Vị trí đòi hỏi kiến thức sâu về quản trị, tài chính, huy động vốn, đàm phán hợp đồng, luật bản quyền và phân phối thị trường những lĩnh vực thuộc về đào tạo kinh tế và kinh doanh nhiều hơn là nhân văn. Đây không phải là những câu hỏi nhằm phủ nhận quyết định của nhà trường. Đây là những câu hỏi mà chính nhà trường cần có câu trả lời thuyết phục trước khi tuyển sinh khóa đầu tiên.

Một Câu Hỏi Bị Bỏ Quên: Ai Sẽ Nghĩ Về Điện Ảnh?

Cả hai câu chuyện Leicester cắt giảm ngành nghiên cứu phim  và ĐH KHXH&NV mở ngành sản xuất Điện Ảnh - Truyền Hình đều phản ánh một xu hướng chung: giáo dục đại học đang dịch chuyển mạnh từ tư duy học thuật sang tư duy ứng dụng, từ "Điện ảnh là gì, nghệ thuật điện ảnh diễn ra điều gì, tương lai sẽ như thế nào" sang "Điện ảnh tạo ra giá trị thị trường gì?".

Xu hướng này có lý do chính đáng của nó. Chi phí học đại học ngày càng cao, áp lực tìm việc sau khi ra trường ngày càng lớn, và không ít sinh viên học các ngành lý thuyết thuần túy rồi phải loay hoay tìm đường vào thị trường lao động. Việc đào tạo gắn với nhu cầu thực tế không phải là điều xấu.

Nhưng nếu tất cả các trường đại học đều chạy theo thị trường, ai sẽ đào tạo những người biết phê bình, phân tích và đặt câu hỏi về điện ảnh? Ai sẽ nghiên cứu lịch sử điện ảnh, lý thuyết tự sự, mối quan hệ giữa điện ảnh và xã hội? Một nền điện ảnh không có tầng lớp phê bình và học thuật đủ mạnh sẽ dễ rơi vào vòng xoáy thương mại mà thiếu chiều sâu văn hóa.

Đây là điều mà Leicester, dù với lý do tài chính có thể hoàn toàn chính đáng, đang góp phần tạo ra: một khoảng trống trong hệ sinh thái tư duy về điện ảnh. Và đây cũng là điều mà ĐH KHXH&NV — với nền tảng nhân văn của mình  có thể tận dụng như một lợi thế khác biệt thực sự, thay vì chỉ cạnh tranh trên sân chơi đào tạo kỹ năng nghề nghiệp.

Không Có Mô Hình Nào Là Hoàn Hảo

Nhìn lại, cả ĐH Leicester lẫn Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Tp HCM đều đang đưa ra những quyết định mà cả hai đều có thể đúng hoặc sai tùy theo cách thực thi.

Điều mà cả hai câu chuyện này cùng nhắc nhở chúng ta là: quyết định mở hay đóng một ngành học không nên chỉ được đánh giá ở thời điểm công bố, mà ở những gì xảy ra 5 đến 10 năm sau đó sinh viên ra trường có tìm được việc làm xứng đáng không, chương trình đào tạo có thực sự đáp ứng được cả nhu cầu thị trường lẫn nhu cầu phát triển trí tuệ của người học không, và nhà trường có đủ cam kết dài hạn để duy trì chất lượng hay không.

Đó mới là thước đo thực sự của một quyết định giáo dục đúng đắn.

Ảnh: Pexel